อาหารส่วนใหญ่ทิ้งกันที่บ้าน เหตุก็ธรรมดามาก คือซื้อมาเกินกว่าคนในบ้านจะกินทัน ของเสียก่อนได้ใช้ หรือลืมของเหลือไว้ท้ายตู้เย็น ทุกอย่างแก้ได้ด้วยวิธีง่าย ๆ แบบไม่ต้องลงแรงมาก แค่วางแผนตลอดทั้งสัปดาห์ เก็บของให้ได้หยิบของเก่ามาใช้ก่อน แล้วคิดไว้ล่วงหน้าว่าของเหลือจะเอาไปทำอะไร
ทำไมครัวที่บ้านถึงสำคัญขนาดนี้
ปี ค.ศ. 2022 โลกทิ้งอาหารไป 1.05 พันล้านตัน หรือราวหนึ่งในห้า คิดเป็น 19% ของอาหารที่ถึงมือผู้บริโภค ตัวเลขนี้มาจากรายงาน Food Waste Index Report 2024 ของโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ที่ติดตามเรื่องขยะอาหารทั่วโลก ในจำนวนนี้ ครัวเรือนทิ้งถึง 631 ล้านตัน คิดเป็น 60% หรือเฉลี่ยคนละ 79 กิโลกรัมต่อปี
ขยะอาหารไม่ได้เป็นปัญหาแค่ในประเทศร่ำรวย รายงานฉบับเดียวกันระบุว่าครัวเรือนในกลุ่มประเทศรายได้สูง รายได้ปานกลางค่อนข้างสูง และรายได้ปานกลางค่อนข้างต่ำ ทิ้งอาหารต่างกันเฉลี่ยเพียง 7 กิโลกรัมต่อคนต่อปี
สภาพอากาศก็ดูจะมีผล ประเทศเขตร้อนมีแนวโน้มทิ้งอาหารในครัวเรือนต่อคนมากกว่า UNEP คาดว่ามาจากสองสาเหตุ ข้อแรก คนในประเทศเหล่านั้นกินอาหารสดที่มีส่วนกินไม่ได้เยอะ ข้อสอง ห่วงโซ่ความเย็น (cold chain) หรือระบบขนส่งและเก็บรักษาความเย็นตั้งแต่ต้นทางจนถึงผู้บริโภค ยังทำงานได้ไม่ทั่วถึง ยิ่งอากาศร้อน การเก็บรักษาอาหารให้ปลอดภัยก็ยิ่งยากขึ้น พอเป็นครัวไทยที่ร้อนตลอดทั้งปี นิสัยการเก็บอาหารจึงยิ่งมีผลมาก
ผลกระทบนี้ลามไปไกลกว่าในครัว UNEP อธิบายว่าอาหารที่เน่าเสียและถูกทิ้งปล่อยก๊าซเรือนกระจกถึง 8 ถึง 10% ของทั้งโลก ส่วนตัวเลขจากองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ระบุว่า อาหารอีก 13% ของโลกเสียหายระหว่างทางในห่วงโซ่อุปทานตั้งแต่ยังไม่ถึงหน้าร้าน
คิดก่อนว่าจะซื้ออะไรเข้าครัว
FAO แนะนำเคล็ดลับสั้น ๆ สำหรับครัวเรือนไว้ โดยมีสองข้อเกี่ยวกับการซื้อของเข้าบ้าน
- วางแผนล่วงหน้า วางแผนมื้ออาหาร จดรายการ แล้วซื้อเฉพาะของตามรายการ
- อย่าตัดสินอาหารจากหน้าตา ผักผลไม้ที่หน้าตาแปลกหรือมีรอยช้ำมักถูกทิ้ง ทั้งที่เนื้อในยังกินได้ตามปกติ
เวลาทำจริง แค่เปิดตู้เย็นกับตู้กับข้าวดูก่อนจดรายการ แล้วจัดเมนูวันแรก ๆ ของสัปดาห์ให้ใช้วัตถุดิบที่เน่าเสียง่ายที่สุดก่อน
เก็บอาหารและใช้ของเหลือ
ของเก่าก่อน ตามคำแนะนำของ FAO เวลาจัดของเข้าตู้กับข้าวหรือตู้เย็น ให้ขยับของเก่ามาไว้ข้างหน้า แล้ววางของใหม่ไว้ข้างหลัง วิธีนี้มักเรียกกันว่าเข้าก่อนออกก่อน
ตักทีละน้อย กินข้าวที่บ้าน ตักข้าวและกับข้าวทีละน้อยพอกิน ตามที่ FAO แนะนำไว้
ของเหลือ แช่แข็งเก็บไว้กินมื้อหลัง หรือนำไปเป็นวัตถุดิบทำมื้อต่อไปตามคำแนะนำของ FAO ส่วนเรื่องความปลอดภัย ให้ยึดตามคำแนะนำขององค์การอนามัยโลก (WHO) คืออย่าวางอาหารสุกทิ้งไว้ที่อุณหภูมิห้องเกิน 2 ชั่วโมง อาหารสุกและอาหารที่เสียง่ายให้รีบแช่ตู้เย็น เก็บไว้ในอุณหภูมิต่ำกว่า 5 องศาเซลเซียสได้จะดีที่สุด พอจะนำมากินซ้ำก็อุ่นให้ร้อนทั่วถึง อย่าเก็บในตู้เย็นนานเกินไป และอาหารแช่แข็งไม่ควรนำมาวางละลายที่อุณหภูมิห้อง
ใช้ผักให้ครบ ส่วนที่กินได้ตามปกติให้ใช้ให้หมด ก้านผักหรือใบนอกที่ยังสดก็นำมาใส่แกงจืดหรือผัดผักได้โดยไม่ต้องทิ้ง ส่วนเศษอาหารที่กินไม่ได้ FAO แนะนำให้นำไปทำปุ๋ยหมัก เพื่อให้ธาตุอาหารหมุนเวียนกลับลงดิน
วันที่บนฉลาก FAO ย้ำว่าวัน "best before" กับ "use-by" ความหมายไม่เหมือนกัน ฉลากไทยเองก็แยกความหมายไว้ โดย "ควรบริโภคก่อน" คือวันสุดท้ายที่อาหารยังคงคุณภาพและรสชาติดีอยู่ รายละเอียดเรื่องกติกาของไทยระหว่าง "ควรบริโภคก่อน" กับ "หมดอายุ" มีอธิบายแยกไว้อีกเรื่องหนึ่ง
ทำเป็นกิจวัตรทุกสัปดาห์
การจัดการไม่ต้องมีขั้นตอนซับซ้อน เริ่มจากตรวจดูของที่มีในบ้าน จดรายการซื้อตามมื้ออาหารที่คิดไว้ เอาของใหม่วางซ้อนไว้หลังของเก่า หยิบของที่เริ่มนิ่มหรือสุกงอมมาใช้ก่อน แล้วเว้นมื้อว่างไว้สักหนึ่งมื้อช่วงปลายสัปดาห์ สำหรับเคลียร์ของเหลือและของก้นตู้ อย่างผักสมุนไพรเหลือครึ่งกำ หรือไข่ไก่สองฟองสุดท้าย
สรุปสั้น ๆ
- ปี ค.ศ. 2022 โลกทิ้งอาหาร 1.05 พันล้านตัน มาจากครัวเรือน 631 ล้านตัน หรือ 60% ตามข้อมูลของ UNEP
- ประเทศที่ร้อนกว่ามีแนวโน้มทิ้งอาหารในครัวเรือนมากกว่า อากาศร้อนแบบบ้านเรา นิสัยการเก็บจึงยิ่งสำคัญ
- FAO แนะนำให้วางแผนมื้ออาหาร ซื้อตามรายการ ขยับของเก่ามาข้างหน้า ตักทีละน้อย และแช่แข็งหรือเอาของเหลือไปใช้ต่อ
- ของเหลือ WHO ให้รีบเข้าตู้เย็น อุ่นให้ร้อนทั่วถึง และอาหารสุกอย่าวางที่อุณหภูมิห้องเกิน 2 ชั่วโมง
- ผักผลไม้ทรงแปลกหรือมีรอยช้ำมักโดนทิ้ง FAO จึงขอให้ครัวเรือนอย่าตัดสินอาหารจากหน้าตา
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมประเทศเมืองร้อนถึงทิ้งอาหารเยอะ
UNEP ระบุว่าประเทศร้อนกินอาหารสดส่วนกินไม่ได้เยอะ และห่วงโซ่ความเย็นยังไม่ค่อยแข็งแรง ทำให้อากาศร้อนเก็บอาหารยากขึ้น
วิธีเก็บอาหารในตู้เย็นไม่ให้เหลือทิ้ง
FAO แนะนำให้ขยับของเก่ามาไว้ข้างหน้าและวางของใหม่ไว้ข้างหลัง ส่วน WHO บอกให้รีบเก็บอาหารสุกเข้าตู้เย็นและอย่าทิ้งไว้ที่อุณหภูมิห้องเกิน 2 ชั่วโมง
วิธีลดขยะอาหารเริ่มจากซื้อของยังไง
FAO แนะนำให้วางแผนมื้ออาหาร จดรายการก่อนซื้อ แล้วซื้อตามรายการนั้น รวมถึงอย่าตัดสินอาหารจากหน้าตาเพราะผักผลไม้รูปทรงแปลกอาจยังกินได้



