ชื่อข้าวไทยแต่ละแบบบอกอะไรได้บ้าง.

ข้าวหอมมะลิ ไรซ์เบอร์รี สังข์หยด และข้าวเหนียว ได้ชื่อมาคนละทาง บางชื่อมาจากมาตรฐาน บางชื่อมาจากพันธุ์ ถิ่นที่ปลูก หรือแป้งในเมล็ด

ชื่อข้าวในเมืองไทย หมายถึงได้สี่อย่างที่ไม่เหมือนกันเลย ข้าวหอมมะลิไทยมีมาตรฐานทางการกำกับ ไรซ์เบอร์รีเป็นชื่อพันธุ์ที่รำมีสี สังข์หยดเป็นพันธุ์ที่ผูกกับถิ่นที่ปลูก ข้าวเหนียวเป็นชนิดข้าว แบ่งตามแป้งในเมล็ด รู้ก่อนว่ากำลังอ่านชื่อแบบไหน ก็รู้ว่าชื่อนั้นรับปากอะไรได้ และอะไรไม่ได้

ข้าวหอมมะลิไทย กำหนดด้วยมาตรฐาน

ข้าวหอมมะลิไทยมีมาตรฐานแบบสมัครใจ คือ มกษ. 4000 ของสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) ใช้กับข้าวพันธุ์เชิงพาณิชย์ที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ประกาศไว้ สองพันธุ์ คือขาวดอกมะลิ 105 และ กข15 ในมาตรฐานบรรยายไว้ว่า เป็นข้าวหอม ไวต่อช่วงแสง ปลูกในไทยช่วงนาปี หุงแล้วนุ่ม

เกณฑ์ในมาตรฐานเป็นของที่วัดได้ ตัวอย่างบางข้อ

  • แกลบของข้าวเปลือกเป็นสีฟาง
  • กะเทาะเปลือกแล้ว ข้าวเต็มเมล็ดยาวเฉลี่ยไม่น้อยกว่า 7.0 มิลลิเมตร และยาวอย่างน้อย 3.2 เท่าของความกว้าง
  • ข้าวขัดสีมีกลิ่นหอมตามธรรมชาติ
  • แป้งของข้าวขาวมีอะไมโลส 13.0 ถึง 18.0 เปอร์เซ็นต์ วัดที่ความชื้น 14 เปอร์เซ็นต์

อะไมโลสเป็นแป้งชนิดหนึ่ง อะไมโลสมาก ข้าวสุกก็แข็ง มาตรฐานอธิบายไว้แบบนั้น ข้าวเปลือก ข้าวกล้อง และข้าวขาวบรรจุถุง ใช้มาตรฐานนี้ได้หมด

ไรซ์เบอร์รีกับข้าวสีอื่น ๆ

ข้าวที่ชั้นรำมีสีตามพันธุกรรม เช่น แดง น้ำตาล ม่วง หรือม่วงเข้ม อยู่ในมาตรฐานข้าวสีไทย มกษ. 4006 ใช้กับข้าวเปลือก ข้าวกล้อง และข้าวขัดสีบางส่วน ข้าวขาวขัดสีไม่นับรวม

ไรซ์เบอร์รีเป็นตัวอย่างหนึ่งในมาตรฐานนี้ เป็นข้าวเจ้า รำสีม่วงถึงม่วงเข้ม ตารางของพันธุ์นี้ให้อะไมโลส 14 ถึง 18 เปอร์เซ็นต์ ข้าวกล้องยาว 6.3 ถึง 7.7 มิลลิเมตร ไม่ไวต่อช่วงแสง ตารางเดียวกันมีหอมนิลที่รำสีคล้าย ๆ กัน และสังข์หยดพัทลุงที่รำสีแดง

สังข์หยด ข้าวที่ผูกกับถิ่นที่ปลูก

สังข์หยดเป็นชื่อพันธุ์ข้าว แต่ "สังข์หยดเมืองพัทลุง" ยังเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ที่ขึ้นทะเบียนแล้วด้วย เรียกสั้น ๆ ว่า GI คือชื่อที่บอกว่าสินค้ามาจากไหน และมีคุณภาพผูกกับถิ่นนั้น ไทยคุ้มครอง GI ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ พ.ศ. 2546

ข้าว GI ของไทยที่ขึ้นทะเบียนไว้ มีรวบรวมอยู่ในงานศึกษาปี 2024 ในวารสาร Agriculture and Natural Resources ในงานนี้ สังข์หยดเมืองพัทลุงคือข้าวเจ้าพันธุ์สังข์หยด ปลูกช่วงนาปีในจังหวัดพัทลุง เมล็ดเล็กเรียว สีแดง

ข้าวหอมมะลิก็มี GI ชื่อถิ่นเหมือนกัน แยกจากมาตรฐานระดับประเทศ ในงานศึกษานี้มีหลายชื่อ ข้าวหอมมะลิทุ่งกุลาร้องไห้ ปลูกในห้าจังหวัดของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (ร้อยเอ็ด มหาสารคาม สุรินทร์ ยโสธร และศรีสะเกษ) ข้าวหอมมะลิสุรินทร์ และข้าวหอมมะลิพะเยา พันธุ์ข้าวเบื้องหลังเป็นพันธุ์เดียวกันหมด ชื่อถิ่นบอกเพิ่มแค่ว่าข้าวปลูกที่ไหน

ข้าวเหนียว แบ่งกันที่แป้ง

ในมาตรฐานข้าวของไทย มกษ. 4004 ข้าวเหนียวคือพันธุ์ที่เมล็ดขาวขุ่นทั้งเมล็ด นึ่งแล้วเหนียวจับกันเป็นก้อน ข้าวเจ้าเมล็ดใส วางสองแบบไว้ข้างกันสักสองสามเมล็ด ก็เห็นความต่างชัด

มาตรฐานเดียวกันแบ่งข้าวตามปริมาณอะไมโลส ข้าวสุกแต่ละแบบนุ่มหรือร่วนต่างกัน ก็เพราะตัวเลขนี้

  • ข้าวเจ้านุ่ม อะไมโลส 13.0 ถึง 20.0 เปอร์เซ็นต์ หุงแล้วนุ่มและเหนียวนิด ๆ
  • ข้าวเจ้าปานกลาง มากกว่า 20.0 ถึง 25.0 เปอร์เซ็นต์ ร่วนและค่อนข้างนุ่ม
  • ข้าวเจ้าแข็ง มากกว่า 25.0 เปอร์เซ็นต์ ร่วนและแข็ง
  • ข้าวเหนียว อะไมโลสน้อยมากหรือไม่มีเลย นึ่งแล้วเหนียว

สรุปสั้น ๆ

  • ข้าวหอมมะลิไทยมีมาตรฐานแบบสมัครใจ มกษ. 4000 กำกับ ระบุพันธุ์ขาวดอกมะลิ 105 และ กข15 มีเกณฑ์อย่างอะไมโลส 13.0 ถึง 18.0 เปอร์เซ็นต์
  • ในมาตรฐานข้าวสีไทย ไรซ์เบอร์รีเป็นข้าวเจ้าพันธุ์ที่รำสีม่วง
  • สังข์หยดเมืองพัทลุงเป็น GI ของไทยที่ขึ้นทะเบียนแล้ว เป็นข้าวเมล็ดแดงที่ปลูกช่วงนาปีในจังหวัดพัทลุง
  • ชื่อ GI บอกถิ่น มาตรฐานบอกคุณภาพที่วัดได้ ชื่อพันธุ์บอกตัวต้นข้าว
  • ข้าวเหนียวแบ่งกันที่แป้ง อะไมโลสน้อยมากหรือไม่มีเลย นึ่งแล้วจึงเหนียว

คำถามที่พบบ่อย

ข้าวหอมมะลิไทยใช้พันธุ์อะไรบ้าง

ข้าวหอมมะลิไทยใช้ข้าวพันธุ์เชิงพาณิชย์สองพันธุ์คือขาวดอกมะลิ 105 และ กข15 ตามที่ระบุไว้ในมาตรฐาน มกษ.

ข้าวเหนียวต่างจากข้าวเจ้าอย่างไร

ข้าวเหนียวเป็นพันธุ์ที่เมล็ดขาวขุ่นทั้งเมล็ดและนึ่งแล้วเหนียวจับกันเป็นก้อน ส่วนข้าวเจ้าจะมีลักษณะเมล็ดใส

สังข์หยดเมืองพัทลุงมีลักษณะอย่างไร

สังข์หยดเมืองพัทลุงเป็นข้าว GI เมล็ดเรียว สีแดง ที่ปลูกช่วงนาปีในพัทลุงและขึ้นทะเบียนไว้แล้ว

แหล่งข้อมูล