ฟาร์มอินทรีย์ให้อาหารดินก่อน แล้วค่อยถึงต้นพืช ทำกันหลัก ๆ สามทาง เอาเศษพืชกับของจากสัตว์มาหมักเป็นปุ๋ยแล้วคืนลงดิน ปลูกพืชคลุมดินแล้วไถกลบ และเปลี่ยนพืชในแต่ละแปลงไปทุกฤดู มาตรฐานเกษตรอินทรีย์ของไทย มกษ. 9000 ก็ให้ดูแลดินแบบนี้ และไม่ให้ใช้ปุ๋ยเคมีสังเคราะห์
มาตรฐานไทยว่าไว้อย่างไร
หมวดพืชของ มกษ. 9000 เขียนไว้ตรง ๆ ดินจะอุดม ควรมาจากระบบชีวิตในดินเองเป็นหลัก พืชที่ปลูกบนบกต้องปลูกในระบบที่มีดินเป็นฐาน คือดินที่มีชีวิต
วิธีรักษาหรือเพิ่มความอุดมของดินที่มาตรฐานยกไว้
- ปลูกพืชตระกูลถั่ว พืชคลุมดิน และพืชบำรุงดินหมุนเวียนกัน แล้วใช้เป็นปุ๋ยพืชสด ตัวอย่างในมาตรฐานคือถั่วพร้ากับปอเทือง
- วัสดุอินทรีย์จากพืชหรือปศุสัตว์ที่ทำตามมาตรฐาน
- มูลสัตว์และอินทรียวัตถุอื่นที่หมักถูกวิธีแล้ว มาจากการผลิตแบบอินทรีย์ หรืออยู่ในบัญชีวัสดุที่มาตรฐานอนุญาต
- เอาวัสดุอินทรีย์ในฟาร์มวนกลับมาใช้เท่าที่ทำได้ เช่น ปุ๋ยพืชสดและปุ๋ยหมัก
ของห้ามใช้ก็เขียนไว้ชัด ปุ๋ยเคมีสังเคราะห์ใช้ไม่ได้ ปุ๋ยที่ใช้สารเคมีทำให้ละลายน้ำได้ อย่างซูเปอร์ฟอสเฟต ก็ไม่ได้ ของเสียจากคนห้ามใช้กับพืชที่ปลูกเป็นอาหาร
ปลูกพืชหมุนเวียน มาตรฐานนิยามไว้ต่างหาก คือสลับชนิดหรือวงศ์ของพืชอายุปีเดียวและพืชอายุสองปี บนที่ดินแปลงเดียวกัน ตามลำดับที่วางแผนไว้ ตัดวงจรวัชพืช แมลงศัตรูพืช และโรค แล้วรักษาความอุดมของดินไว้หรือทำให้ดีขึ้น
เรื่องดินเร่งไม่ได้ มาตรฐานจึงมีระยะรอ แปลงที่จะปลูกพืชอายุปีเดียว ต้องทำแบบอินทรีย์มาแล้วอย่างน้อย 12 เดือนก่อนลงปลูก พืชยืนต้นรออย่างน้อย 18 เดือนก่อนเก็บผลผลิตอินทรีย์รุ่นแรก
ปุ๋ยหมัก
ปุ๋ยหมักคือวัสดุคล้ายดิน ได้จากอินทรียวัตถุที่ย่อยสลายแล้ว ตามคำอธิบายขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ทำไม่ยาก เอาพืชกับอินทรียวัตถุอื่น อย่างมูลสัตว์ มากองรวมกัน สับให้เล็กก่อนจะย่อยเร็วขึ้น เศษอาหารในครัว เศษพืช วัชพืช ใส่ได้หมด ขอแค่เมล็ดวัชพืชอย่ารอดไปอยู่ในปุ๋ยที่เสร็จแล้ว
ที่เหลือคือรอ ราว 3 เดือน แล้วแต่สภาพแวดล้อม ตามตัวเลขของ FAO ได้ของสีเข้ม ละเอียด คล้ายฮิวมัส เอาไปโรยหน้าดินช่วยปรับปรุงดิน
ทำไมถึงคุ้มแรง เอกสารเรื่องอินทรียวัตถุในดินของ FAO อธิบายไว้ อินทรียวัตถุทำให้แปลงเพาะเมล็ดดีขึ้น ดินซับน้ำได้มากขึ้นและเก็บน้ำไว้ได้ ค่าความเป็นกรดด่าง (pH) ไม่แกว่งง่าย และพืชดึงธาตุอาหารไปใช้ได้ง่ายขึ้น
ปุ๋ยพืชสดและพืชคลุมดิน
นิยามของ FAO กว้าง ๆ คือ พืชที่ปลูกไว้คลุมดิน และปรับปรุงดินทั้งทางกายภาพ เคมี และชีวภาพ ปลูกไว้กันดินพังจากการชะล้าง ลดวัชพืช เพิ่มเศษพืชที่สร้างอินทรียวัตถุและเป็นอาหารของสิ่งมีชีวิตในดิน และทำให้โครงสร้างดินดีขึ้น
พืชตระกูลถั่วได้มากกว่านั้นอีกหน่อย ที่ปมเล็ก ๆ บนรากมีแบคทีเรียตรึงไนโตรเจนจากอากาศ พืชที่ปลูกตามหลังก็อาจได้ไนโตรเจนนี้ไปใช้ พืชคลุมดินที่รากลึก ยังดึงธาตุอาหารที่น้ำชะลงไปดินชั้นล่างกลับขึ้นมาได้อีก FAO ชี้ไว้
ทำไมต้องเปลี่ยนพืชในแปลง
ปลูกพืชหมุนเวียนช่วยอีกทางหนึ่ง ตามนิยามของ FAO คือปลูกพืชที่ลักษณะต่างกันสลับกันในแปลงเดิม ต่อเนื่องหลายปี ตามลำดับที่วางไว้
ปลูกพืชชนิดเดียวซ้ำที่เดิมทุกปี แมลงศัตรูพืชกับโรคจะสะสม วัชพืชบางชนิดเพิ่มจำนวน ผลผลิตก็ลดลง ตามที่ FAO อธิบาย FAO จึงนับการปลูกพืชหมุนเวียนเป็นวิธีที่ได้ผลและประหยัดที่สุด ในการตัดวงจรทางชีวภาพของแมลงศัตรูพืชและโรค
สรุปสั้น ๆ
- เกษตรอินทรีย์โดยทั่วไปเริ่มที่ดิน ใช้ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยพืชสด และปลูกพืชหมุนเวียน แทนปุ๋ยเคมีสังเคราะห์
- มกษ. 9000 ห้ามปุ๋ยเคมีสังเคราะห์ ความอุดมต้องมาจากชีวิตในดินเป็นหลัก มูลสัตว์ต้องหมักแล้วและมาจากแหล่งที่อนุญาต
- ปุ๋ยหมักคือเศษพืชกับของจากสัตว์ที่ย่อยสลายแล้ว FAO ให้เวลาราว 3 เดือน
- พืชคลุมดินตระกูลถั่วเติมไนโตรเจน ปลูกพืชหมุนเวียนตัดวงจรแมลงศัตรูพืชและโรค
- ก่อนปลูกพืชอายุปีเดียว แปลงต้องทำแบบอินทรีย์มาแล้วอย่างน้อย 12 เดือน
คำถามที่พบบ่อย
ฟาร์มอินทรีย์ทำปุ๋ยหมักยังไง
นำพืชกับอินทรียวัตถุอื่นเช่นมูลสัตว์มากกองรวมกัน แล้วปล่อยให้ย่อยสลายราว 3 เดือนตามข้อมูลจาก FAO
ทำไมต้องสลับชนิดพืชในแปลงเดิม
องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติระบุว่าช่วยตัดวงจรแมลงศัตรูพืชและโรคที่มักสะสมเมื่อปลูกพืชชนิดเดียวซ้ำทุกปี
ปลูกพืชคลุมดินมีประโยชน์อะไรบ้าง
ช่วยกันดินพังทลาย ลดวัชพืช เพิ่มอาหารให้สิ่งมีชีวิตในดิน และช่วยตรึงไนโตรเจนจากอากาศมาบำรุงดิน
แหล่งข้อมูล
- Thai Agricultural Standard TAS 9000-2021, Organic Agriculture (มกษ. 9000-2564), National Bureau of Agricultural Commodity and Food Standards
- Compost, Home Garden Technology Leaflet 6, FAO
- Green manure/cover crops and crop rotation in Conservation Agriculture on small farms, FAO Integrated Crop Management Vol. 12
- The importance of soil organic matter, FAO



