คำเหล่านี้ฟังคล้ายกัน แต่หมายถึงคนละเรื่อง คำว่า "อินทรีย์" และ GAP เป็นมาตรฐานการผลิตที่มีการตรวจสอบรองรับ ส่วน "ธรรมชาติ" และ "ปลอดสารเคมี" เป็นคำที่คนใช้กันทั่วไป มาตรฐานเกษตรอินทรีย์ของไทยไม่ได้นิยามไว้ บทความนี้อธิบายทีละคำ ว่าในประเทศไทยแต่ละคำรับประกันอะไร และไม่ได้รับประกันอะไร
อินทรีย์
เกษตรอินทรีย์ในประเทศไทยทำตาม มกษ. 9000 (TAS 9000) และมีการรับรอง แต่ไม่ได้หมายความว่าไม่ใส่อะไรลงในพืชเลย มาตรฐานอนุญาตเฉพาะสารที่อยู่ในรายการของมาตรฐานเอง หรือสารที่หน่วยงานรัฐหรือหน่วยตรวจรับรองยอมรับ และห้ามใช้ปุ๋ยสังเคราะห์และสิ่งมีชีวิตที่ดัดแปลงพันธุกรรม
"ธรรมชาติ" และ "ปลอดสารเคมี"
มกษ. 9000 ไม่ได้นิยามคำทั้งสองนี้ในฐานะข้อความบนฉลาก มาตรฐานกล่าวถึงสารจากธรรมชาติเพียงในฐานะปัจจัยภายนอกกลุ่มหนึ่งที่ฟาร์มอินทรีย์ใช้ได้ในบางกรณีเท่านั้น ในประกาศของ อย. ว่าด้วยการแสดงฉลาก (ฉบับที่ 367 พ.ศ. 2557) คำว่า "ธรรมชาติ" ปรากฏเฉพาะเรื่องสีและกลิ่นรสที่เติมลงไป และประกาศนี้ไม่มีข้อกำหนดสำหรับคำว่า "ปลอดสารเคมี" สิ่งที่ประกาศกำหนดไว้คือ ข้อความ รูปภาพ และเครื่องหมายบนฉลากต้องไม่เป็นเท็จหรือทำให้เข้าใจผิดอย่างมีนัยสำคัญ
ดังนั้น คำเหล่านี้เมื่ออยู่ลำพังจึงไม่ได้บอกว่าปลูกพืชมาอย่างไร หรือมีใครตรวจหรือไม่ สารชนิดหนึ่งอาจมีที่มาจากธรรมชาติ แต่ก็ยังไม่ได้รับอนุญาตในเกษตรอินทรีย์ ฉลากที่เขียนว่า "ไม่มีสารเคมี" ก็เช่นกัน ถ้าไม่ระบุมาตรฐานและผู้รับรอง ข้อความนั้นก็ไม่เชื่อมกับระบบที่มีการตรวจสอบ
ผักปลอดภัยจากสารพิษและ GAP
ผักในไทยมักเรียกกันว่า "ผักปลอดภัยจากสารพิษ" เอกสารแจกของกรมส่งเสริมการเกษตรนิยามว่า เป็นผักจากระบบที่ใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชและปุ๋ยเคมีจริง ผลผลิตอาจมีสารตกค้างหรือไม่มีก็ได้ ถ้ามี ต้องอยู่ในเกณฑ์ที่ประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 163 พ.ศ. 2538 กำหนดไว้ เอกสารเดียวกันแยกประเภทนี้ออกจากผักที่ปลูกโดยไม่ใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชเลย และจากผักอินทรีย์
GAP ย่อมาจาก Good Agricultural Practices หรือการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี มาตรฐานของไทยคือ มกษ. 9001 (TAS 9001) ครอบคลุมพืชอาหารระดับฟาร์ม เช่น ผัก ผลไม้ พืชไร่ เครื่องเทศ และสมุนไพร มาตรฐานนี้วางกฎเรื่องการจัดการฟาร์ม รวมถึงวิธีจัดการสารเคมี แต่ไม่ได้บังคับว่าต้องไม่ใช้เลย ถ้าใช้สารกำจัดศัตรูพืช ต้องทำตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรหรือตามฉลากที่ขึ้นทะเบียนไว้ และต้องหยุดใช้ก่อนเก็บเกี่ยวตามช่วงเวลาที่ระบุบนฉลาก ห้ามใช้สารกำจัดศัตรูพืชที่ห้ามตามพระราชบัญญัติวัตถุอันตราย พ.ศ. 2535 ฟาร์มต้องจดบันทึกการใช้สารกำจัดศัตรูพืช และหากมีหลักฐานหรือมีเหตุให้สงสัยว่าใช้ไม่ตรงตามคำแนะนำ ต้องตรวจผลผลิตหาสารตกค้าง
ทั้ง GAP และมาตรฐานเกษตรอินทรีย์แสดงได้ด้วยเครื่องหมาย Q ซึ่งเป็นเครื่องหมายรับรองสินค้าเกษตรของไทย อักษรย่อที่แสดงคู่กับเครื่องหมายบอกชนิดของมาตรฐาน "GAP" ใช้กับมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี และ "ORGANIC" ใช้กับมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ ส่วนรหัสใต้เครื่องหมายระบุหน่วยตรวจรับรอง มาตรฐาน และผู้ถือใบรับรอง
ไฮโดรโปนิกส์
ไฮโดรโปนิกส์เป็นชื่อวิธีปลูก คือให้รากอยู่ในสารละลายธาตุอาหาร หรืออยู่ในวัสดุเฉื่อยที่เติมธาตุอาหารลงไป ไม่ใช่การรับรอง ตาม มกษ. 9000 พืชอินทรีย์ปลูกแบบไฮโดรโปนิกส์ไม่ได้ ต้องปลูกในระบบที่ใช้ดินเป็นฐาน
สรุปสั้น ๆ
- อินทรีย์เป็นระบบที่มีการรับรองตาม มกษ. 9000 โดยมีรายการสารที่อนุญาตอย่างจำกัด
- คำว่า "ธรรมชาติ" และ "ปลอดสารเคมี" มาตรฐานเกษตรอินทรีย์ของไทยไม่ได้นิยามไว้ และประกาศของ อย. เรื่องฉลากกำหนดเพียงว่าฉลากต้องไม่ทำให้เข้าใจผิด
- "ผักปลอดภัยจากสารพิษ" อาจปลูกโดยใช้สารเคมี โดยให้สารตกค้างอยู่ในเกณฑ์ตามกฎหมาย
- GAP (มกษ. 9001) ควบคุมวิธีใช้สารเคมี ส่วนไฮโดรโปนิกส์เป็นวิธีปลูกที่มาตรฐานเกษตรอินทรีย์ของไทยไม่อนุญาต
แหล่งข้อมูล
- Thai Agricultural Standard TAS 9000-2021, Organic agriculture (ACFS)
- Thai Agricultural Standard TAS 9001-2021, Good agricultural practices for food crops (ACFS)
- Pesticide-safe vegetables (ผักปลอดภัยจากสารพิษ), handout from the Department of Agricultural Extension
- What is the Q mark and why does it appear on farm products (Thai agriculture office page)
- Ministry of Public Health Notification No. 367 (2014) on labelling of packaged food (Thai FDA compilation)
