ฤดูทำข้าวอินทรีย์เริ่มก่อนลงเมล็ดนานพอสมควร เพราะแปลงต้องทำแบบอินทรีย์มาแล้วอย่างน้อย 12 เดือนก่อนปลูก ต้องปรับดินด้วยพืชปุ๋ยสด คุมวัชพืชโดยไม่ใช้ยาฆ่าหญ้า พอเกี่ยวแล้วก็ต้องทำให้ข้าวแห้ง และแยกจากข้าวที่ไม่ใช่อินทรีย์ทุกขั้นตอน ด้านล่างนี้เป็นภาพรวมตามมาตรฐานของไทย ไม่ได้เล่าถึงฟาร์มใดฟาร์มหนึ่ง
เอกสารที่ใช้มีสองฉบับ ฉบับแรกคือ มกษ. 9000-2564 มาตรฐานทั่วไปด้านเกษตรอินทรีย์ ที่สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) ออกเมื่อปี 2564 ฉบับที่สองคือมาตรฐานข้าวอินทรีย์ที่ออกก่อนหน้านั้น มกษ. 9000 เล่ม 4 ฉบับปี 2553 คณะกรรมการที่ร่างมีที่ปรึกษาจากกรมการข้าวเป็นประธาน ภาคผนวกเขียนแนวปฏิบัติไว้ละเอียด
เตรียมแปลงและดิน
ตาม มกษ. 9000-2564 พืชอายุปีเดียวอย่างข้าว ต้องทำแบบอินทรีย์อย่างน้อย 12 เดือนก่อนปลูก โดยเริ่มนับตั้งแต่วันที่ผู้ปลูกเริ่มทำตามมาตรฐานและยื่นขอกับหน่วยรับรอง หากมีหลักฐานตรวจสอบได้ว่าไม่ได้ใช้สารต้องห้าม หน่วยรับรองก็ย่นเวลาให้ได้ แปลงที่เคยใช้สารเคมีหนัก หน่วยรับรองก็อาจยืดเวลาออกไป ส่วนระหว่างแปลงกับที่ดินข้างเคียง ต้องมีแนวกันชนหรือคันดินกั้นไว้
ดินจะอุดมสมบูรณ์ได้ ต้องสร้างขึ้นจากในฟาร์มเอง จึงห้ามใช้ปุ๋ยเคมีสังเคราะห์ และโดยทั่วไปก็ห้ามเผาตอซังตอนเตรียมแปลง พอเกี่ยวข้าวแล้วให้ไถกลบตอซังแทน แล้วปลูกพืชตระกูลถั่วเป็นพืชปุ๋ยสด
ถั่วที่มาตรฐานข้าวอินทรีย์ยกตัวอย่างไว้ มีถั่วพุ่ม ถั่วพร้า ปอเทือง และโสนอัฟริกัน (Sesbania rostrata) ทั้งยังกำหนดช่วงเวลาไว้ชัดเจน คือให้หว่านถั่วก่อนปลูกข้าวราวสองเดือน พอครบ 45 ถึง 60 วันหรือเริ่มออกดอกก็ไถกลบ ทิ้งให้ย่อยสลาย 7 วันแล้วค่อยปลูกข้าว ส่วนปุ๋ยหมักกับมูลสัตว์ ใช้ได้เฉพาะที่ย่อยสลายสมบูรณ์แล้ว และต้องมาจากแหล่งอินทรีย์หรือแหล่งที่อนุญาต
เมล็ดพันธุ์ น้ำ และวัชพืช
เมล็ดพันธุ์ควรมาจากเกษตรอินทรีย์ หากหาไม่ได้ ในบางกรณีมาตรฐานก็ยอมให้ใช้เมล็ดพันธุ์ทั่วไปที่ไม่คลุกสาร ถ้าหน่วยรับรองเห็นชอบ เมล็ดที่คลุกสารเคมีใช้ไม่ได้เลย พันธุ์ตัดต่อพันธุกรรมก็ห้ามใช้ และตามมาตรฐานข้าวอินทรีย์ พันธุ์ที่เลือกควรเหมาะกับพื้นที่ ทั้งยังทนทานต่อโรคและแมลงในท้องถิ่น
เมื่อไม่ใช้ยาฆ่าหญ้า ก็ต้องคุมวัชพืชด้วยวิธีกายภาพและวิธีเขตกรรม ตั้งแต่การเตรียมแปลง การปลูก ไปจนถึงการดูแลแปลง โดยวิธีที่มาตรฐานข้าวอินทรีย์ของไทยระบุไว้ ได้แก่
- เตรียมดินให้ดี
- เลือกวิธีปลูกที่ช่วยให้ต้องกำจัดวัชพืชน้อยลง
- ปักดำกล้าในแปลงที่วัชพืชขึ้นมาก
- รักษาระดับน้ำในนาให้กดวัชพืชไว้
- ถอนด้วยมือ และใช้เครื่องกำจัดวัชพืชแบบหมุน
- ปลูกพืชหมุนเวียน
สำหรับหอยเชอรี่กับปู ให้ลดระดับน้ำแล้วเก็บด้วยมือหรือวางกับดัก ส่วนแมลงศัตรูพืช หากวิธีอื่นไม่ได้ผลจริง ๆ ถึงจะใช้สารได้ และต้องเป็นสารในบัญชีที่มาตรฐานอนุญาตเท่านั้น
เกี่ยว ทำแห้ง และแยกข้าวไม่ให้ปน
ช่วงเกี่ยว ต้องระวังไม่ให้ข้าวปนกันหรือเกิดการปนเปื้อน มกษ. 9000-2564 กำหนดให้ดูแลตั้งแต่ตอนเกี่ยว นวด กะเทาะ ทำความสะอาด ทำแห้ง ไปจนถึงบรรจุ และตามมาตรฐานข้าวอินทรีย์ หากนำรถเกี่ยวหรือเครื่องนวดไปใช้กับข้าวไม่อินทรีย์ด้วย ต้องล้างทำความสะอาดก่อนเสมอ
ข้าวเปลือกต้องลดความชื้นให้ไม่เกิน 14 เปอร์เซ็นต์ก่อนเข้าเก็บ ให้ตรงกับเกณฑ์ข้าวเปลือกเข้าที่เก็บในมาตรฐานข้าวของไทย โรงเก็บข้าวอินทรีย์ต้องสะอาด อากาศถ่ายเท แยกสัดส่วนจากข้าวอื่น และจดปริมาณที่เก็บไว้ ส่วนกระสอบกับรถขนส่งต้องไม่มีอะไรปนเปื้อน ถุงหรือภาชนะเก่าที่เคยสัมผัสสิ่งที่อาจทำให้ข้าวเสียสถานะอินทรีย์ มกษ. 9000-2564 ห้ามนำมาใช้ซ้ำ
โรงสีต้องสีข้าวอินทรีย์แยกจากข้าวไม่อินทรีย์ จะแยกสถานที่หรือแยกเวลาก็ได้ ต้องล้างเครื่องก่อนนำข้าวอินทรีย์เข้าสี และจดบันทึกไว้ว่าสีอะไรไปบ้าง
ส่วนเรื่องแปลงปัน สำหรับข้าว มกษ. 9000-2564 ยอมให้เปลี่ยนแค่บางส่วนของแปลงได้ แต่ข้าวอินทรีย์กับข้าวไม่อินทรีย์ต้องเป็นคนละชนิด คนละพันธุ์ที่มองเห็นความต่างและแยกกันออก เช่น ปลูกข้าวหอมมะลิคู่กับข้าวสีหรือข้าวเหนียว พื้นที่กับวิธีจัดการต้องแยกกันชัดเจน และต้องเก็บเอกสารบันทึกทั้งหมดรวมถึงปัจจัยการผลิตที่ใช้ไว้อย่างน้อย 5 ปี
สรุปสั้น ๆ
- ตาม มกษ. 9000-2564 ก่อนปลูกพืชอายุปีเดียวอย่างข้าว แปลงต้องทำแบบอินทรีย์มาแล้วอย่างน้อย 12 เดือน
- ปรับดินด้วยปุ๋ยหมักที่ย่อยสลายแล้ว ไถกลบตอซัง และพืชปุ๋ยสดตระกูลถั่ว ไม่ใช้ปุ๋ยเคมีสังเคราะห์และไม่เผา
- จัดการวัชพืชด้วยวิธีเขตกรรม คุมระดับน้ำ การปักดำ และถอนด้วยมือหรือใช้เครื่อง
- ลดความชื้นข้าวเปลือกให้ไม่เกิน 14 เปอร์เซ็นต์ แล้วเก็บ สี และขนส่งแยกจากข้าวที่ไม่ใช่อินทรีย์
- เก็บเอกสารบันทึกไว้อย่างน้อย 5 ปี
คำถามที่พบบ่อย
ก่อนปลูกข้าวอินทรีย์ต้องทำแปลงนานแค่ไหน
ต้องทำแบบอินทรีย์มาแล้วอย่างน้อย 12 เดือนก่อนปลูก ตามมาตรฐาน มกษ.
วิธีคุมวัชพืชในนาข้าวอินทรีย์ใช้อะไรบ้าง
ใช้วิธีกายภาพและวิธีเขตกรรม เช่น เตรียมดินให้ดี รักษาระดับน้ำ ถอนด้วยมือ และใช้เครื่องกำจัดวัชพืชแบบหมุน
ความชื้นข้าวเปลือกก่อนเก็บต้องไม่เกินเท่าไหร่
ข้าวเปลือกต้องลดความชื้นให้ไม่เกิน 14 เปอร์เซ็นต์ก่อนเข้าเก็บ ตามมาตรฐานข้าวอินทรีย์



