ข้าวกล้องกับข้าวขาวเป็นข้าวเมล็ดเดียวกัน ข้าวกล้องกะเทาะเอาแค่แกลบออก ข้าวขาวคือข้าวกล้องที่เอาไปขัดต่อจนรำหลุดไป ข้าวกล้องงอกคือข้าวกล้องที่แช่น้ำไว้จนรากเล็ก ๆ โผล่ แล้วเอาไปทำให้แห้งหรือผ่านความร้อน
จากข้าวเปลือกถึงข้าวขาว
ข้าวที่เพิ่งเกี่ยวจากนาเรียกว่าข้าวเปลือก ในมาตรฐานข้าวของไทย ข้าวเปลือกคือข้าวที่ยังมีแกลบหุ้มอยู่ แกลบเป็นเปลือกแข็งชั้นนอก หนักราว 20 เปอร์เซ็นต์ของข้าวเปลือก แต่ละรอบปลูกอยู่ระหว่าง 16 ถึง 28 เปอร์เซ็นต์ ตามตัวเลขขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO)
กะเทาะแกลบออกก็ได้ข้าวกล้อง มาตรฐานไทยนิยามข้าวกล้องว่า ข้าวที่กะเทาะแกลบออกแล้ว ไม่ได้ทำอะไรต่อ ในเมล็ดยังมีอีกหลายชั้น FAO แบ่งน้ำหนักข้าวกล้องไว้ตามนี้
- เปลือกหุ้มเมล็ด (pericarp) ผิวบาง ๆ ชั้นนอก 1 ถึง 2 เปอร์เซ็นต์
- ชั้นแอลิวโรน นิวเซลลัส และเปลือกเมล็ด (aleurone, nucellus และ seed coat) 4 ถึง 6 เปอร์เซ็นต์
- จมูกข้าว (germ) ส่วนที่งอกได้ 1 เปอร์เซ็นต์
- สคิวเทลลัม (scutellum) เนื้อเยื่อเล็ก ๆ ข้างจมูกข้าว 2 เปอร์เซ็นต์
- เอนโดสเปิร์ม (endosperm) เนื้อแป้งตรงกลาง 90 ถึง 91 เปอร์เซ็นต์
ชั้นนอกทั้งหมดนี้ คนทั่วไปเรียกรวม ๆ ว่ารำ ในโรงสี รำคือชั้นที่ขัดออกตอนทำข้าวให้ขาว ข้าวขาวในมาตรฐานไทยคือข้าวกล้องข้าวเจ้าที่เอารำออกแล้ว ข้าวเหนียวขาวก็นิยามแบบเดียวกัน ข้าวที่เอารำออกแค่บางส่วน มีชื่อเรียกต่างหากว่าข้าวขัดสีบางส่วน อยู่ในมาตรฐานข้าวสี (ข้าวที่รำมีสีตามพันธุ์) ของไทยอีกฉบับ
ขาวแค่ไหน ขึ้นกับการสี ข้าวสีน้อย (under-milled) ยังเหลือรำชั้นในอยู่ ข้าวสีดี (well-milled) จมูกข้าวกับรำส่วนใหญ่หลุดออกไปแล้ว ตามคำอธิบายของ FAO
ข้าวนึ่งไปอีกทางเลย ในมาตรฐานไทย ข้าวนึ่งคือข้าวที่นึ่งก่อน แล้วค่อยเอารำออก
ข้าวกล้องงอกคืออะไร
ข้าวกล้องงอกมีมาตรฐานของไทยเอง คือ มกษ. 4003 ของสำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหารแห่งชาติ (มกอช.) เป็นมาตรฐานแบบสมัครใจ ตามนิยาม เอาข้าวไปแช่น้ำ จะเป็นข้าวเปลือกหรือข้าวกล้องก็ได้ แช่จนรากงอกยาวราว 0.5 ถึง 1 มิลลิเมตร แล้วเอาเมล็ดที่งอกไปผ่านความร้อน นึ่ง อบ หรือต้ม หรือไม่ก็ทำให้แห้งลดความชื้น เริ่มจากข้าวเปลือก ก็กะเทาะแกลบออกหลังทำแห้ง
ข้าวกล้องงอกบรรจุถุง มาตรฐานตั้งเกณฑ์คุณภาพไว้บางข้อ
- ข้าวเต็มเมล็ด ไม่น้อยกว่า 90 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนัก
- ความชื้น ไม่เกิน 14 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนัก
- กาบา (GABA) ไม่น้อยกว่า 5 มิลลิกรัมต่อ 100 กรัมน้ำหนักแห้ง
GABA ย่อมาจากกรดแกมมาอะมิโนบิวทิริก (gamma aminobutyric acid) ในมาตรฐานอธิบายว่าเป็นกรดอะมิโนที่ไม่ใช่โปรตีน เกิดตอนข้าวงอก มีมากน้อยขึ้นกับวัตถุดิบและวิธีผลิต
บรรจุภัณฑ์ก็มีเกณฑ์ ต้องสะอาด แห้ง ปิดสนิทหรือบรรจุสุญญากาศ ฉลากต้องมีน้ำหนักสุทธิ ผู้ผลิต วันที่ผลิตหรือวันที่ควรบริโภคก่อน และคำแนะนำการเก็บ ชื่อสินค้าต้องใช้ชื่อที่มาตรฐานระบุไว้ชื่อใดชื่อหนึ่ง เช่น ข้าวกล้องงอก
เรื่องที่บทความนี้ไม่ได้บอก
ข้าวกล้อง ข้าวขาว และข้าวกล้องงอก สารอาหารต่างกันแค่ไหน เป็นอีกคำถามหนึ่ง คำตอบเปลี่ยนไปตามพันธุ์ การสี และวิธีทำ แหล่งข้อมูลพูดตรงกันแค่เรื่องโครงสร้างเมล็ด อย่างที่เล่ามาข้างบน
แต่ชั้นต่าง ๆ ของเมล็ดก็มีเรื่องที่เอาไปใช้ได้จริงอยู่ข้อหนึ่ง ตามมาตรฐานข้าวของไทย ถุงข้าวกล้องต้องบอกวันที่ควรบริโภคก่อน เป็นสัญญาณว่าข้าวกล้องต้องเก็บต่างจากข้าวขาว อ่านต่อได้ในบทความเรื่องวิธีเก็บข้าว
สรุปสั้น ๆ
- ข้าวเปลือกคือข้าวที่ยังมีแกลบ ข้าวกล้องคือข้าวเปลือกที่เอาแกลบออก ข้าวขาวคือข้าวกล้องที่เอารำออก
- ตามตัวเลขของ FAO แกลบหนักราว 20 เปอร์เซ็นต์ของข้าวเปลือก เอนโดสเปิร์มที่เป็นแป้งหนัก 90 ถึง 91 เปอร์เซ็นต์ของข้าวกล้อง
- การสีมีหลายระดับ ข้าวขัดสีบางส่วนกับข้าวสีน้อยยังมีรำเหลืออยู่บ้าง
- ตาม มกษ. 4003 ข้าวกล้องงอกคือข้าวที่แช่น้ำจนรากงอกยาวราว 0.5 ถึง 1 มิลลิเมตร แล้วผ่านความร้อนหรือทำให้แห้ง
- ฉลากข้าวกล้องในประเทศไทยต้องมีวันที่ควรบริโภคก่อน
คำถามที่พบบ่อย
ข้าวขาวต่างจากข้าวกล้องยังไง
ข้าวขาวคือข้าวกล้องที่นำไปขัดต่อจนรำหลุดออกไป ส่วนข้าวกล้องคือข้าวที่กะเทาะเอาแค่แกลบออกแล้วไม่ได้ทำอะไรต่อ
วิธีทำข้าวกล้องงอกทำยังไง
นำข้าวไปแช่น้ำจนรากงอกยาวประมาณ 0.5 ถึง 1 มิลลิเมตร แล้วนำไปผ่านความร้อนหรือทำให้แห้งเพื่อลดความชื้น
เอนโดสเปิร์มในข้าวกล้องคืออะไร
เอนโดสเปิร์มคือเนื้อแป้งตรงกลางเมล็ดข้าว ซึ่งมีน้ำหนักคิดเป็น 90 ถึง 91 เปอร์เซ็นต์ของข้าวกล้อง ตามข้อมูลจาก FAO
แหล่งข้อมูล
- Rice in human nutrition, grain structure, composition and consumers' criteria for quality (FAO)
- Towards integrated commodity and pest management in grain storage, physical grain characteristics of paddy and milled rice (FAO)
- Thai Agricultural Standard TAS 4004-2017, Rice (ACFS)
- Thai Agricultural Standard TAS 4003-2012, Germinated Brown Rice (ACFS)



