ฉลากอาหารไทยมีสองคำที่หน้าตาคล้ายกันแต่ความหมายไม่เหมือนกัน คำว่า "ควรบริโภคก่อน" คืออาหารยังมีคุณภาพดีครบถ้วนถึงวันนั้นถ้าเก็บตามที่ฉลากบอก ส่วน "หมดอายุ" คือวันที่คุณค่าอาหารหมดลงภายใต้วิธีเก็บบนฉลากเหมือนกัน ไม่ว่าจะเป็นคำไหน พอเลยวันแล้วกฎหมายก็ห้ามขาย วันที่บนฉลากเป็นตัวเลขที่ผู้ผลิตประเมินไว้สำหรับแพ็กที่ยังปิดสนิทและเก็บถูกวิธี ไม่ได้มีใครมาตรวจแพ็กจริงที่ถืออยู่ในมือ
สองคำนี้ในกฎหมายไทย
กติกาเรื่องนี้กำหนดอยู่ในประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 450 พ.ศ. 2567 ที่นำมาใช้แทนประกาศเรื่องฉลากฉบับเดิม คือฉบับที่ 367 พ.ศ. 2557 โดยนิยามความหมายของทั้งสองคำไว้แยกกัน
- ควรบริโภคก่อน (consume before หรือที่มักเรียกว่า best before) คือวันสุดท้ายของช่วงที่อาหารยังมีคุณภาพดีตามที่ระบุไว้บนฉลาก พอเลยวันนั้นไปคุณภาพจะลดลง
- หมดอายุ (expiry) คือวันที่คุณค่าอาหารหมดลง ตามวิธีเก็บรักษาที่ระบุไว้
ไม่ว่าจะเลยวันไหนในสองวันนี้ ประกาศก็ห้ามขายอาหารนั้น ในเอกสารถามตอบของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ยกตัวอย่างให้เห็นภาพว่า ถ้าฉลากเขียน "หมดอายุ 5 กันยายน 2567" ก็ยังขายได้จนถึงสิ้นวันนั้น พอเข้าสู่นาทีแรกของวันที่ 6 กันยายนก็ห้ามขาย และในเอกสารเดียวกันยังย้ำว่า สองคำนี้ใช้แทนกันไม่ได้เพราะความหมายต่างกัน
ส่วนจะใช้คำไหนบนฉลาก ก็ขึ้นอยู่กับชนิดของอาหาร ตามกฎทั่วไปจะใช้คำว่า "ควรบริโภคก่อน" แต่อาหารบางชนิดมีประกาศเฉพาะของตัวเอง เช่น วัตถุเจือปนอาหาร ที่กำหนดให้ใช้คำว่า "หมดอายุ" หรือ "ผลิต" แทน
อาหารบางอย่างไม่มีวันที่เลยก็ได้ เพราะประกาศมีข้อยกเว้นให้อาหารที่ไม่ได้แปรรูป กับอาหารที่คนขายบอกข้อมูลกับคนซื้อได้เอง อย่างแม่ค้าตามแผงในตลาด ผักผลไม้สดที่ขายเป็นกองบนแผงจึงอาจไม่มีวันที่พิมพ์ไว้
วันที่ต้องพิมพ์แบบไหน
- ต้องมีคำว่า "ควรบริโภคก่อน" หรือ "หมดอายุ" กำกับไว้
- อาหารที่เก็บได้ไม่เกิน 90 วัน ต้องระบุวัน เดือน ปี ให้ครบ ส่วนอาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วัน ใส่แค่เดือนกับปีก็พอ
- เรียงลำดับเป็น วัน เดือน ปี หรือ เดือน ปี โดยจะเขียนเดือนเป็นตัวเลขหรือตัวหนังสือก็ได้ ถ้าเรียงแบบอื่น บนฉลากต้องบอกให้ชัดเจนว่าอ่านอย่างไร
- ปีจะใช้พุทธศักราชหรือคริสต์ศักราชก็ได้ ตัวอย่างที่ อย. ยอมรับ เช่น "มีนาคม 2568" "03-68" "03/2568" ส่วนแบบที่ขึ้นต้นด้วยปีอย่าง "2025-03" ก็ใช้ได้ ถ้ามีหมายเหตุบอกลำดับกำกับไว้
- ถ้าพิมพ์วันที่ไว้ตรงก้นหรือคอบรรจุภัณฑ์ บนฉลากต้องบอกด้วยว่าให้ไปดูตรงไหน
- วันที่ต้องไม่ใช่วันที่ก่อนนำสินค้าออกขาย
- ข้อความกับตัวเลขวันที่ต้องมีขนาดเท่ากัน จะพิมพ์ภาษาอังกฤษควบคู่ไปด้วยก็ได้ แต่ต้องมีภาษาไทยเสมอ
วันที่บอกอะไรไม่ได้
ผู้ผลิตจะกำหนดวันที่ได้ก็ต่อเมื่อผ่านการทดลองดูแล้วว่า สินค้าในภาชนะที่ใช้ขายจริงเก็บได้นานแค่ไหนตามอุณหภูมิและระยะเวลาที่กำหนด ซึ่งคำอธิบายของ อย. ระบุว่าต้องทดสอบทั้งทางกายภาพ เคมี จุลชีววิทยา และประสาทสัมผัส วันที่บนฉลากจึงเชื่อถือได้ตราบเท่าที่เงื่อนไขตอนเก็บยังตรงกับตอนทดสอบ
พอดูตามนิยามจะเห็นอยู่สองเรื่อง เรื่องแรกคือ วันที่จะผูกอยู่กับวิธีเก็บบนฉลาก ถ้าเก็บไว้ในที่ที่ร้อนกว่าระบุ หรือเปิดแพ็กแล้ว วันที่บนฉลากก็อาจนำมาอ้างอิงกับแพ็กนั้นไม่ได้ ฉลากบางตัวมีข้อความบอกวิธีเก็บรักษา ซึ่งต้องอ่านควบคู่ไปกับวันที่ เรื่องที่สองคือ "ควรบริโภคก่อน" จะเน้นเรื่องคุณภาพเป็นหลัก ไม่ได้แปลว่าพอกินหลังวันนั้นแล้วจะเป็นอันตราย
ทางองค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำว่าไม่ควรนำอาหารที่เลยวันหมดอายุมาใช้ ส่วนองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ก็ให้ข้อมูลกับผู้บริโภคตามบ้านว่า วัน "best before" กับ "use-by" ต่างกันมาก ถ้าเข้าใจความต่างนี้ก็ช่วยลดปัญหาขยะอาหารได้ ทั้งสองคำนี้ใช้กันทั่วโลก แต่ความหมายที่แน่นอนขึ้นอยู่กับกฎหมายของแต่ละประเทศ ฉลากในไทยจึงต้องยึดตามนิยามที่กล่าวไว้ข้างต้น
สรุปสั้น ๆ
- "ควรบริโภคก่อน" คือวันสุดท้ายของช่วงที่คุณภาพยังดี ส่วน "หมดอายุ" คือวันที่คุณค่าอาหารหมดลงตามวิธีเก็บบนฉลาก
- หากเลยวันไหนก็ตามในสองวันนี้ กฎหมายไทยห้ามขาย
- อาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วัน สามารถใส่แค่เดือนกับปีได้
- ผู้ผลิตต้องทดสอบอายุการเก็บก่อนกำหนดวันที่ วันที่จึงใช้ได้จริงเฉพาะเมื่อเก็บตามที่ฉลากบอก
- อาหารที่ไม่ได้แปรรูป และอาหารที่ซื้อขายแบบเห็นหน้ากัน อาจไม่มีวันที่ระบุไว้
คำถามที่พบบ่อย
เลยวันหมดอายุแล้วกินได้ไหม
อาหารที่เลยวันหมดอายุแล้วไม่ควรใช้ ตามคำแนะนำขององค์การอนามัยโลก
อาหารแบบไหนที่ไม่ต้องมีวันที่บนฉลาก
อาหารที่ไม่ได้แปรรูป กับอาหารที่คนขายบอกข้อมูลกับคนซื้อได้เอง ตามประกาศยกเว้นในบทความ
อาหารเก็บนานเกิน90วันพิมพ์วันที่ยังไง
อาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วัน บนฉลากสามารถใส่แค่เดือนกับปีก็พอ ตามที่กำหนดไว้
แหล่งข้อมูล
- Notification of the Ministry of Public Health No. 450 B.E. 2567 (2024), Labeling of Prepackaged Foods, English translation (Thai FDA)
- Questions and answers on the labelling notification for prepackaged foods (Thai FDA)
- Training slides on Notification No. 450 (Thai FDA)
- 15 quick tips for reducing food waste and becoming a Food hero (FAO)
- Prevention of Foodborne Disease, The Five Keys to Safer Food (WHO)



