ควรบริโภคก่อนกับหมดอายุ บนฉลากอาหารไทยต่างกันยังไง.

ฉลากไทยแยก "ควรบริโภคก่อน" กับ "หมดอายุ" ไว้คนละความหมาย วันที่บนฉลากใช้ได้เมื่อเก็บตามฉลาก และเป็นค่าที่ผู้ผลิตประเมินไว้สำหรับแพ็กที่ยังไม่เปิด

ฉลากอาหารไทยมีสองคำที่หน้าตาคล้ายกันแต่ความหมายไม่เหมือนกัน คำว่า "ควรบริโภคก่อน" คืออาหารยังมีคุณภาพดีครบถ้วนถึงวันนั้นถ้าเก็บตามที่ฉลากบอก ส่วน "หมดอายุ" คือวันที่คุณค่าอาหารหมดลงภายใต้วิธีเก็บบนฉลากเหมือนกัน ไม่ว่าจะเป็นคำไหน พอเลยวันแล้วกฎหมายก็ห้ามขาย วันที่บนฉลากเป็นตัวเลขที่ผู้ผลิตประเมินไว้สำหรับแพ็กที่ยังปิดสนิทและเก็บถูกวิธี ไม่ได้มีใครมาตรวจแพ็กจริงที่ถืออยู่ในมือ

สองคำนี้ในกฎหมายไทย

กติกาเรื่องนี้กำหนดอยู่ในประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 450 พ.ศ. 2567 ที่นำมาใช้แทนประกาศเรื่องฉลากฉบับเดิม คือฉบับที่ 367 พ.ศ. 2557 โดยนิยามความหมายของทั้งสองคำไว้แยกกัน

  • ควรบริโภคก่อน (consume before หรือที่มักเรียกว่า best before) คือวันสุดท้ายของช่วงที่อาหารยังมีคุณภาพดีตามที่ระบุไว้บนฉลาก พอเลยวันนั้นไปคุณภาพจะลดลง
  • หมดอายุ (expiry) คือวันที่คุณค่าอาหารหมดลง ตามวิธีเก็บรักษาที่ระบุไว้

ไม่ว่าจะเลยวันไหนในสองวันนี้ ประกาศก็ห้ามขายอาหารนั้น ในเอกสารถามตอบของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ยกตัวอย่างให้เห็นภาพว่า ถ้าฉลากเขียน "หมดอายุ 5 กันยายน 2567" ก็ยังขายได้จนถึงสิ้นวันนั้น พอเข้าสู่นาทีแรกของวันที่ 6 กันยายนก็ห้ามขาย และในเอกสารเดียวกันยังย้ำว่า สองคำนี้ใช้แทนกันไม่ได้เพราะความหมายต่างกัน

ส่วนจะใช้คำไหนบนฉลาก ก็ขึ้นอยู่กับชนิดของอาหาร ตามกฎทั่วไปจะใช้คำว่า "ควรบริโภคก่อน" แต่อาหารบางชนิดมีประกาศเฉพาะของตัวเอง เช่น วัตถุเจือปนอาหาร ที่กำหนดให้ใช้คำว่า "หมดอายุ" หรือ "ผลิต" แทน

อาหารบางอย่างไม่มีวันที่เลยก็ได้ เพราะประกาศมีข้อยกเว้นให้อาหารที่ไม่ได้แปรรูป กับอาหารที่คนขายบอกข้อมูลกับคนซื้อได้เอง อย่างแม่ค้าตามแผงในตลาด ผักผลไม้สดที่ขายเป็นกองบนแผงจึงอาจไม่มีวันที่พิมพ์ไว้

วันที่ต้องพิมพ์แบบไหน

  • ต้องมีคำว่า "ควรบริโภคก่อน" หรือ "หมดอายุ" กำกับไว้
  • อาหารที่เก็บได้ไม่เกิน 90 วัน ต้องระบุวัน เดือน ปี ให้ครบ ส่วนอาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วัน ใส่แค่เดือนกับปีก็พอ
  • เรียงลำดับเป็น วัน เดือน ปี หรือ เดือน ปี โดยจะเขียนเดือนเป็นตัวเลขหรือตัวหนังสือก็ได้ ถ้าเรียงแบบอื่น บนฉลากต้องบอกให้ชัดเจนว่าอ่านอย่างไร
  • ปีจะใช้พุทธศักราชหรือคริสต์ศักราชก็ได้ ตัวอย่างที่ อย. ยอมรับ เช่น "มีนาคม 2568" "03-68" "03/2568" ส่วนแบบที่ขึ้นต้นด้วยปีอย่าง "2025-03" ก็ใช้ได้ ถ้ามีหมายเหตุบอกลำดับกำกับไว้
  • ถ้าพิมพ์วันที่ไว้ตรงก้นหรือคอบรรจุภัณฑ์ บนฉลากต้องบอกด้วยว่าให้ไปดูตรงไหน
  • วันที่ต้องไม่ใช่วันที่ก่อนนำสินค้าออกขาย
  • ข้อความกับตัวเลขวันที่ต้องมีขนาดเท่ากัน จะพิมพ์ภาษาอังกฤษควบคู่ไปด้วยก็ได้ แต่ต้องมีภาษาไทยเสมอ

วันที่บอกอะไรไม่ได้

ผู้ผลิตจะกำหนดวันที่ได้ก็ต่อเมื่อผ่านการทดลองดูแล้วว่า สินค้าในภาชนะที่ใช้ขายจริงเก็บได้นานแค่ไหนตามอุณหภูมิและระยะเวลาที่กำหนด ซึ่งคำอธิบายของ อย. ระบุว่าต้องทดสอบทั้งทางกายภาพ เคมี จุลชีววิทยา และประสาทสัมผัส วันที่บนฉลากจึงเชื่อถือได้ตราบเท่าที่เงื่อนไขตอนเก็บยังตรงกับตอนทดสอบ

พอดูตามนิยามจะเห็นอยู่สองเรื่อง เรื่องแรกคือ วันที่จะผูกอยู่กับวิธีเก็บบนฉลาก ถ้าเก็บไว้ในที่ที่ร้อนกว่าระบุ หรือเปิดแพ็กแล้ว วันที่บนฉลากก็อาจนำมาอ้างอิงกับแพ็กนั้นไม่ได้ ฉลากบางตัวมีข้อความบอกวิธีเก็บรักษา ซึ่งต้องอ่านควบคู่ไปกับวันที่ เรื่องที่สองคือ "ควรบริโภคก่อน" จะเน้นเรื่องคุณภาพเป็นหลัก ไม่ได้แปลว่าพอกินหลังวันนั้นแล้วจะเป็นอันตราย

ทางองค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำว่าไม่ควรนำอาหารที่เลยวันหมดอายุมาใช้ ส่วนองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ก็ให้ข้อมูลกับผู้บริโภคตามบ้านว่า วัน "best before" กับ "use-by" ต่างกันมาก ถ้าเข้าใจความต่างนี้ก็ช่วยลดปัญหาขยะอาหารได้ ทั้งสองคำนี้ใช้กันทั่วโลก แต่ความหมายที่แน่นอนขึ้นอยู่กับกฎหมายของแต่ละประเทศ ฉลากในไทยจึงต้องยึดตามนิยามที่กล่าวไว้ข้างต้น

สรุปสั้น ๆ

  • "ควรบริโภคก่อน" คือวันสุดท้ายของช่วงที่คุณภาพยังดี ส่วน "หมดอายุ" คือวันที่คุณค่าอาหารหมดลงตามวิธีเก็บบนฉลาก
  • หากเลยวันไหนก็ตามในสองวันนี้ กฎหมายไทยห้ามขาย
  • อาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วัน สามารถใส่แค่เดือนกับปีได้
  • ผู้ผลิตต้องทดสอบอายุการเก็บก่อนกำหนดวันที่ วันที่จึงใช้ได้จริงเฉพาะเมื่อเก็บตามที่ฉลากบอก
  • อาหารที่ไม่ได้แปรรูป และอาหารที่ซื้อขายแบบเห็นหน้ากัน อาจไม่มีวันที่ระบุไว้

คำถามที่พบบ่อย

เลยวันหมดอายุแล้วกินได้ไหม

อาหารที่เลยวันหมดอายุแล้วไม่ควรใช้ ตามคำแนะนำขององค์การอนามัยโลก

อาหารแบบไหนที่ไม่ต้องมีวันที่บนฉลาก

อาหารที่ไม่ได้แปรรูป กับอาหารที่คนขายบอกข้อมูลกับคนซื้อได้เอง ตามประกาศยกเว้นในบทความ

อาหารเก็บนานเกิน90วันพิมพ์วันที่ยังไง

อาหารที่เก็บได้นานกว่า 90 วัน บนฉลากสามารถใส่แค่เดือนกับปีก็พอ ตามที่กำหนดไว้

แหล่งข้อมูล