กว่าฟาร์มจะเป็นฟาร์มอินทรีย์.

ฟาร์มต้องทำตามมาตรฐานอินทรีย์ให้ครบเวลาที่กำหนด จดบันทึก และให้ผู้ตรวจมาดูก่อน ของไทยใช้ 12 เดือนสำหรับพืชอายุสั้น และ 18 เดือนสำหรับไม้ยืนต้น

เลิกฉีดยาวันนี้ ใช่ว่าจะกลายเป็นฟาร์มอินทรีย์ได้ทันทีในวันพรุ่งนี้ เกษตรกรต้องปฏิบัติตามมาตรฐานเกษตรอินทรีย์ให้ครบตามระยะเวลาที่กำหนดก่อน ช่วงนี้เรียกว่าระยะปรับเปลี่ยน ระหว่างนั้นต้องจดบันทึกข้อมูลและเปิดแปลงให้ผู้ตรวจเข้ามาประเมิน เมื่อผ่านแล้วจึงจะนำผลผลิตไปติดฉลากอินทรีย์ได้ สำหรับในไทย มาตรฐาน มกษ. 9000 กำหนดเกณฑ์ขั้นต่ำไว้ว่า พืชอายุสั้นอย่างผักต้องรอ 12 เดือนก่อนเริ่มปลูก ส่วนไม้ยืนต้นอย่างไม้ผลต้องรอ 18 เดือนก่อนเก็บเกี่ยวผลผลิตอินทรีย์รอบแรก

ทำไมที่ดินต้องรอ

เหตุผลมีระบุไว้ใน มกษ. 9000 เองว่า การหันมาผลิตแบบอินทรีย์ต้องอาศัยเวลา ดินต้องกลับมาอุดมสมบูรณ์ขึ้น ระบบนิเวศในแปลงต้องฟื้นตัว และสารปนเปื้อนต้องลดลง ที่ดินผืนนั้นจึงจะผ่านการรับรองเป็นพื้นที่อินทรีย์ได้

การนับเวลาจะเริ่มเดินเมื่อเกษตรกรเริ่มทำตามมาตรฐาน และยื่นขอรับรองกับหน่วยรับรองแล้ว

ระยะเวลาของแต่ละแปลงอาจไม่เท่ากัน หากมีหลักฐานตรวจสอบได้ชัดเจนว่าแปลงไม่ได้ใช้สารต้องห้ามมาก่อน หน่วยรับรองก็อาจพิจารณาลดระยะเวลาให้ แต่ถ้าประเมินความเสี่ยงแล้วพบประวัติการใช้สารเคมีหรือเคยมีการปนเปื้อน ก็อาจต้องยืดเวลาออกไป และระหว่างช่วงปรับเปลี่ยน หากมีการใช้สารต้องห้ามเมื่อไร แปลงพืชนั้นต้องกลับไปเริ่มต้นนับหนึ่งใหม่ทันที ข้อยกเว้นมีน้อยมาก เช่น กรณีที่ทางราชการมีคำสั่งให้กำจัดศัตรูพืช

มาตรฐานสากลอื่นก็นับเวลาต่างออกไป โคเด็กซ์ (Codex) กำหนดให้รออย่างน้อย 2 ปีก่อนหว่านเมล็ด หรือ 3 ปีก่อนเก็บเกี่ยวรอบแรกสำหรับไม้ยืนต้นที่ไม่ใช่ทุ่งหญ้า แม้ขอลดเวลาได้แต่ต้องไม่ต่ำกว่า 12 เดือน ส่วนทางสหรัฐฯ กำหนดให้แปลงต้องปลอดการใช้สารต้องห้ามตลอด 3 ปีก่อนเก็บเกี่ยว ซึ่งทั้งสองแนวทางนี้ไม่ใช่เกณฑ์ที่ใช้ในไทย

ระหว่างปรับเปลี่ยน ต้องทำอะไรบ้าง

ตั้งแต่วันแรกที่เริ่มปรับเปลี่ยน ต้องปฏิบัติตามมาตรฐานทันที โดยข้อกำหนดใน มกษ. 9000 มีเรื่องสำคัญ เช่น

  • เมล็ดพันธุ์และวัสดุปลูกต้องมาจากแหล่งอินทรีย์ เว้นแต่เกษตรกรแสดงหลักฐานได้ว่าหาไม่ได้จริง
  • บำรุงดินด้วยพืชปุ๋ยสด ปุ๋ยหมัก และปลูกพืชหมุนเวียน
  • ทำแนวกันชนหรือสิ่งกั้นอื่น เพื่อป้องกันการปนเปื้อนจากที่ดินข้างเคียง
  • ที่ดินผืนเดียวกัน ห้ามสลับไปมาระหว่างทำแบบอินทรีย์กับไม่อินทรีย์

การปรับเปลี่ยนไม่จำเป็นต้องทำพร้อมกันทั้งฟาร์ม สามารถทยอยทำทีละส่วนได้ เพียงแต่ต้องแยกส่วนอินทรีย์ ส่วนที่กำลังปรับเปลี่ยน และส่วนที่ไม่ใช่อินทรีย์ออกจากกันให้ชัดเจน จัดที่เก็บของแยกกันต่างหาก และมีบันทึกยืนยันว่าแยกการจัดการได้จริง

ด้านงานเอกสารก็มีรายละเอียดไม่น้อย แปลงผลิตแต่ละแห่งต้องมีชื่อหรือรหัสกำกับ พร้อมปักตำแหน่งบนแผนที่ ซื้ออะไรมา จัดการอย่างไร เหลือในคลังเท่าไร ขายอะไรไป ต้องบันทึกไว้ทั้งหมด เพื่อให้ผู้ตรวจตรวจสอบย้อนกลับได้ว่าวัสดุแต่ละอย่างมาจากไหนและนำไปใช้อย่างไร โดยต้องเก็บรักษาบันทึกเหล่านี้ไว้อย่างน้อย 5 ปี

ยื่นขอ ตรวจ และได้ใบรับรอง

เกษตรกรในไทยสามารถยื่นคำขอกับหน่วยรับรองได้ สำหรับพืชมีทางเลือกยื่นกับกรมวิชาการเกษตร ซึ่งมีคู่มือสำหรับประชาชนให้อ่านทำความเข้าใจ ตามคู่มือระบุว่าผู้ขอรับรองต้องลงมือทำตามระบบเกษตรอินทรีย์อยู่แล้วก่อนถึงวันประเมิน จากนั้นทีมผู้ตรวจจะลงพื้นที่ตรวจแปลง เกษตรกรต้องเปิดให้เข้าตรวจที่ดินทุกแปลงที่ยื่นไว้ และยินยอมให้เก็บตัวอย่างผลผลิตไปตรวจวิเคราะห์

สำหรับพืชอายุสั้น หากตรวจไม่พบข้อบกพร่อง จะใช้เวลาตั้งแต่ยื่นจนได้รับใบรับรองประมาณ 65 วันทำการ ตามคู่มือระบุว่าไม้ยืนต้นหรือแปลงที่ปลูกพืชผสมผสานอาจใช้เวลานานกว่านั้น หากพบข้อบกพร่องก็สามารถแก้ไขได้ภายใน 180 วัน โดยคณะกรรมการรับรองจะจัดประชุมอย่างน้อยเดือนละครั้ง

เมื่อได้ใบรับรองแล้วงานยังไม่จบ หากมีการเปลี่ยนแปลงสำคัญต้องแจ้งให้ทราบ ต้องจดบันทึกการทำงานต่อไปเรื่อย ๆ และต้องยื่นขอต่ออายุล่วงหน้าอย่างน้อย 90 วันก่อนใบรับรองจะหมดอายุ

ในระดับสากลมีขั้นตอนคล้ายกัน โดยโคเด็กซ์กำหนดให้ส่งคำอธิบายหน่วยผลิตที่ขอรับรอง วันที่ใช้สารต้องห้ามครั้งสุดท้าย พร้อมแผนการผลิตรายปี และต้องเข้าตรวจหน่วยผลิตครบทุกส่วนปีละครั้ง ส่วนกฎของสหรัฐฯ ก็กำหนดให้ผู้รับรองลงพื้นที่ตรวจแปลงจริงทุกปีเช่นกัน

สรุปสั้น ๆ

  • ระยะปรับเปลี่ยน คือช่วงที่เริ่มทำตามมาตรฐานแล้ว แต่ยังนำผลผลิตไปติดฉลากหรืออ้างว่าเป็นอินทรีย์ไม่ได้
  • เกณฑ์ขั้นต่ำของไทย พืชอายุสั้นใช้เวลา 12 เดือนก่อนเริ่มปลูก ไม้ยืนต้นใช้เวลา 18 เดือนก่อนเก็บเกี่ยวรอบแรก
  • โคเด็กซ์และสหรัฐฯ กำหนดเวลาไว้นานกว่า แต่ไม่ใช่เกณฑ์บังคับของไทย
  • การจดบันทึก การแยกที่ดินอินทรีย์ออกจากแปลงทั่วไป และการเปิดแปลงรับการตรวจ ต้องทำอย่างต่อเนื่อง แม้จะได้ใบรับรองแล้วก็ยังต้องทำต่อไป

คำถามที่พบบ่อย

ปลูกผักต้องรอกี่เดือนถึงได้แปลงอินทรีย์

ตามมาตรฐาน มกษ. ของไทย พืชอายุสั้นอย่างผักต้องรอ 12 เดือนก่อนเริ่มปลูก ส่วนไม้ยืนต้นต้องรอ 18 เดือนก่อนเก็บเกี่ยวผลผลิตอินทรีย์รอบแรก

ถ้าเผลอใช้สารเคมีระหว่างปรับเปลี่ยนต้องทำยังไง

ระหว่างช่วงปรับเปลี่ยน หากมีการใช้สารต้องห้ามเมื่อไร แปลงพืชนั้นต้องกลับไปเริ่มต้นนับหนึ่งใหม่ทันที โดยมีข้อยกเว้นน้อยมาก

ขอใบรับรองอินทรีย์พืชอายุสั้นใช้เวลากี่วัน

ตามคู่มือของกรมวิชาการเกษตร หากตรวจไม่พบข้อบกพร่อง จะใช้เวลาตั้งแต่ยื่นจนได้รับใบรับรองประมาณ 65 วันทำการ

แหล่งข้อมูล